II. STOSUNKI POLSKO-CZESKIE: OD KONFLIKTU DO WSPÓŁPRACY (1918-1989)

STOSUNKI POLSKO-CZECHOSŁOWACKIE W LATACH 1945-1989

Prof. Jarosław Drozd

Prezentowany artykuł jest swoistą politologiczną refleksją nad skomplikowanymi polsko-czechosłowackimi relacjami w latach 1945 -1989 W okresie tym Polska i Czechosłowacja były w istotny sposób ograniczone w swojej suwerenności przez komunistyczny system organizacji obu państw i ich społeczeństw. Autorytarnym szafarzem gotowych wzorców ideologicznych, gospodarczych i organizacyjnych był hegemonistyczny partner – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich – dystrybuujący obu państwom recepty i uważnie nadzorujący ich wykonanie. Dominujący partner uzurpował sobie także rolę ostatecznego arbitra w przypadku sporów bilateralnych lub stwierdzonych odchyleń politycznych. Autoryzowany przez Moskwę sowiecki, polityczno-ustrojowy model rozwoju narzucał Polsce i Czechosłowacji zasady działania i w dotkliwy sposób ograniczał swobodę realizacji indywidualnych rozwiązań, tudzież szukania nowych formuł bilateralnej współpracy. Mimo posiadania bardzo atrakcyjnych i realnych koncepcji zbliżenia obu krajów z czasów II. Wojny Światowej (dialog federacyjny Sikorskiego/Benesza, współpraca wojskowa) wykorzystanie ich było nierealne w warunkach komunistycznych. Istotne były również przeszkody indywidualne wynikające z prób geopolitycznego ukształtowania sytuacji granicznej (podnoszona przez Pragę kwestia poprawek do Umowy Poczdamskiej). Zasadniczo różna siła i znaczenie partii komunistycznych w Polsce i Czechosłowacji oraz wpływ ugrupowań tworzących rządy emigracyjne w Londynie na powojenną, wewnętrzną i zagraniczną politykę determinowały także kształt stosunków dwustronnych. Kolejnym specyficznym utrudnieniem dla rozwoju wzajemnych stosunków była wyraźna różnica dynamiki wewnętrznych cykli politycznych, która powodowała, że ważne, przełomowe wydarzenia w Polsce nie natrafiały na wsparcie i zrozumienie w Czechosłowacji i odwrotnie. Symboliczne daty węzłowych wydarzeń w obu krajach układają się w szachownicę, a nie w sprzyjające synergii ciągi (Polska: 1956, 1970, 1980/1981; Czechosłowacja: 1948, 1953, 1968) Klasycznym przypadkiem bilateralnego rozminięcia się celów i oczekiwań społecznych w obu krajach były wydarzenia 1968 r. w Czechosłowacji, na które Polska zareagowała udziałem w wojskowej interwencji Układu Warszawskiego (operacja „Dunaj”). Wewnętrzne problemy rozwojowe i napięcia polityczne w obu państwach spowodowały, że w latach 70 i 80 zainteresowanie władz rozwojem współpracy bilateralnej było relatywnie ograniczone. Na tym tle o wiele bardziej żywe i politycznie perspektywiczne były kontakty środowisk dysydenckich obu krajów. Nie miały one jednak istotnego przełożenia sprawczego na ówczesną szeroko rozumianą współpracę dwustronną. Natomiast należy odnotować, że istotnym elementem aktywności dwustronnych w omawianym okresie był bardzo interesujący proces wzajemnego lepszego poznawania i uczenia się obu społeczeństw, nie pozbawionego sympatii krytycznego postrzegania, szukania wzajemnych fascynacji kulturowych i nieco prozaicznego oraz jednostronnego spełniania w aktywnościach zakupowych (lentilki, itp.).

POLISH-CZECHOSLOVAKIAN RELATIONS IN 1945-1989

Professor Jarosław Drozd

The presented article offers a specific political reflection on complicated Polish-Czechoslovakian relations in 1945-1989. In that period both Poland and Czechoslovakia suffered from significantly reduced sovereignty imposed by the communist system of organization of their states and societies. The Union of Soviet Socialist republics – an authoritarian dispenser of ready ideological, economic and organizational patterns – was a hegemonic partner providing both countries with prescriptions to their ailments and supervising their application. The dominant partner also usurped the role of the final arbitrator in the event of bilateral disputes or observed political deviations from the norm. The soviet political model of development authorized by Moscow forced Poland and Czechoslovakia to adopt the principles of behavior and painfully limited their freedom to implement their own solutions or to seek new forms of bilateral cooperation. In spite of having very attractive and realistic concepts of close cooperation between the countries, dating back to the Second World War (Sikorski/Beneš federation dialogue, military cooperation), the counties could not use them in the communist period. There were also individual obstacles resulting from attempts at geopolitical shaping of the border situation (the issue of amendments to the Potsdam Agreement raised by Prague). Significantly different power and importance of the communist parties in Poland and in Czechoslovakia and the influence of the parties constituting emigration governments in London on the post-war, domestic and foreign politics, also determined the shape of bilateral relations. Another specific obstacle to the development of mutual relations was a noticeable difference in the dynamics of internal political cycles, which accounted for the fact that important, groundbreaking events in Poland did not meet support and understanding in Czechoslovakia and vice versa. The symbolical dates of major events in both countries form a chessboard rather than a series which encourages synergy (Poland: 1956, 1970, 1980/81; Czechoslovakia: 1948, 1953, 1968). A classic case of bilaterally missed goals and social expectations in both countries were the events in 1968 in Czechoslovakia, to which Poland reacted with participation in the military intervention of the Warsaw Treaty (“Danube” operation). The internal development problems and political tensions in both countries accounted for the fact that in the 1970s and 1980s the authorities showed relatively limited interest in development of bilateral cooperation. Much more vivid and offering political prospects were the contacts of the dissident communities from both countries. However, they did not affect the bilateral cooperation at that time. Nevertheless, it must be noted that an important element of bilateral activity in the analyzed period was a very interesting process of mutual learning and acquainting of two societies, critical (though accompanied with friendliness) perception, seeking common cultural fascinations and prosaic and one-sided participation in purchasing activities (‘lentils’ candies, etc.).

Masz pytania?
Zapraszamy do kontaktu

Instytut Nauk o Polityce i Administracji UKSW
Bud. 23, pok. 226
ul. Woycickiego 1/3
01-938 Warszawa